Metamorfosen - seizoen 2014/2015

tekst Aus Greidanus en Jules Terlingen

regie Aus Greidanus
spel Petra Ball, Nadine Bastiaansen, Marguerite de Brauw, Isabella Chapel, David Geysen, Geert de Jong, Judith Linssen, Hugo Maerten, Saskia Mees, Christina Schönbach, Bob Schwarze en Iwan Walhain
decor Guus van Geffen
kostuums Marrit van der Burgt
licht Guus van Geffen en Henry van Niel
muziek en geluid Carl Beukman en Saskia Mees
componist zangnummers en repetitor Saskia Mees
dramaturgie Alain Pringels
speelperiode woensdag 22 oktober t/m zondag 15 februari 2015
première zaterdag 25 oktober 2014

De theatermarathon Casanova was de laatste theatermarathon van Aus Greidanus bij De Appel. Met Metamorfosen van Ovidius (een eigenzinnige bewerking van Aus Greidanus en Jules Terlingen) sluit Aus ruim veertig jaar bij zijn gezelschap in stijl af. Metamorfosen wordt een collagevoorstelling en gaat zaterdag 25 oktober in première.


Het verhaal van een idee

Alles is anders dan wat er aan voorafging, maar het komt er wel uit voort. Dat is de rode draad van Ovidius' Metamorfosen. Een imposant dichtwerk dat hij schreef tijdens de eerste jaren van onze jaartelling. Geen heldenepos, noch het verhaal van een land, maar het verhaal van een idee: ‘Alles verandert, niets vergaat' dat Ovidius toeschrijft aan de Griekse filosoof Pythagoras. Ovidius begint zijn gedicht met het ontstaan van de wereld en eindigt bij zijn eigen geschiedenis; Rome van keizer Augustus. Het is een ingenieus weefsel van verhalen die indirect naar elkaar verwijzen en bestaat uit raamvertellingen en raamvertellingen in raamvertellingen. Een spiegelpaleis waarin de wereld vloeibaar wordt en niets blijft of blijkt wat het is. Ondanks de legendarische en goddelijke personages die er de revue passeren, straalt het werk een bijna moderne menselijkheid uit. Vooral de humoristische manier waarop Ovidius hun gedrag beschrijft. Metamorfosen is één van de invloedrijkste boeken in de Westerse cultuur. Ovidius vond inspiratie voor zijn werk in de Griekse mythologie. Er komt geen naam in Metamorfosen voor die we niet al kennen uit andere geschriften van o.a. Homeros en Vergilius. Narcissus en Echo, Philemon en Baucis, Daedalus en Icarus, Midas, Orpheus en Eurydice, om maar enkelen te noemen... Maar we leren die figuren nu op een andere manier kennen. Ovidius past de verhalen aan de opzet van zijn gedicht aan: de gedaanteverwisseling of metamorfose. Alles altijd anders. In die zin beoefent hij mythologie in de ware zin van het woord mythos, waar de manier waarop het verhaal wordt verteld belangrijker is, dan haar logos, of feitelijke waarheid. Ovidius begreep als geen ander dat waarheid verpakt in fictie meer vertelt over de werkelijkheid dan de poging de werkelijkheid zelf natuurgetrouw te beschrijven.


Geen enkel ding in dit heelal, geloof me, gaat teloor,
Maar alles wisselt en vernieuwt. Men spreekt van een geboorte
Als er iets anders aanvangt dan er was, en sterven is
Ophouden met hetzelfde zijn. En toch, het grote geheel
Blijft wel bestaan, al schuift er nog zoveel van hier naar daar.
(Ovidius, Boek 15, 254)


Ons eigen mensenlichaam is ook almaar rusteloos
Aan het veranderen. Wat wij geweest zijn, wat wij nu zijn,
Zullen wij morgen niet meer zijn. Er was een tijd, waarin wij
Als zaad, als eerste hoop op leven, in de moederbuik
Hebben gewoond, een kunstwerk in de handen der natuur;
Die heeft ons in dat zwanger moederbinnenste niet willen
Beknellen, maar uit huis gejaagd, de wijde wereld in...
(Ovidius, boek 15, 214)


Jules Terlingen over Metamorfosen


‘We zijn nog in de beginfase. We weten nu al wat het niet wordt: geen heldenepos van één figuur. En wat mij betreft ook geen vertelling in de sfeer van Nike (deel 3 Herakles). Het mooiste zou zijn als het een traag lijkende voorstelling wordt met veel dromen erin. Vooral dromen en beelden. Het doet me denken aan een tekst uit een bundel van de Griekse dichter Kavafis. Ik ken het niet uit mijn hoofd maar het gaat ongeveer (het is geen letterlijk citaat) als volgt: ‘Hou ze vast, dichter, de visioenen van je liefdesleven. Wanneer ze wakker worden bij nacht of in het schitterende licht van de middag.' Die sfeer. Als we die kunnen pakken. Dat is precies wat ik doe met Homeros en feitelijk is dit ook waar Metamorfosen over gaat. Al die verhalen zoals een boom met bladeren die fluisteren. Als je goed luistert begrijp je die taal. Maar de verhalen veranderen naar gelang dat wat je zelf opneemt en wat je weer doorgeeft. Niet anekdotisch anders, maar het verhaal verandert door je kijkrichting, je beleving. En het zou mooi zijn, zeker omdat dit een soort afsluiting is, als we die kant op kunnen gaan. Dus het fenomeen van de vertelling als basis van het mensdom; het vertellen van verhalen dat maar doorgaat... als een motor. Het vertellen zelf. In plaats van het verhaal van één iemand, een held (Odysseus, Herakles) of van één gebeurtenis, een oorlog (Tantalus).'

Tracht ze te bewaren, dichter,
hoe weinige zich ook begrijpen laten.
De droombeelden van je liefde.
Breng ze, halfverborgen, in je regels.
Tracht ze vast te houden, dichter,
wanneer ze in je geest tot leven komen,
des nachts, of in de glans van de middag.
K.P. Kavafis

Script

[ download ]

In de pers (selectie)


Cultuurpodium.nl

Metamorfosen is een mooi eigenwijze bewerking van Aus Greidanus en Jules Terlingen. Met het gehele ensemble maakt Greidanus zijn laatste meesterwerk bij De Appel. Hij heeft gepoogd, en is daar m.i. ruimschoots in geslaagd, om alle speelvormen die Toneelgroep De Appel de laatste jaren, onder andere onder zijn regie maar ook in de regie van Geert de Jong en David Geysen heeft gebracht samen te voegen in één productie. En dat alles is samengevoegd in een uitermate soepel en glad maar razendsnel verlopend epos. Het is geen heldendicht maar een aaneenrijging van prachtige verhalen met allen, als verbintenis, de Griekse filosofie dat 'Alles verandert, maar niets vergaat'. Met Metamorfosen maakt Greidanus sr. een meesterlijk mooie en pakkende, beeldende en muzikale voorstelling. ... een bijzondere collagevoorstelling. Complex, ja misschien maar wel heel goed te volgen, geen theatrale high-brow maar juist toegankelijk en begrijpelijk maar bovenal hoogstaand theater. Theater waarvoor je thuis met liefde de deur achter je dicht trekt en naar het Scheveningse Appeltheater gaat. ... met prachtige kostuums van Marrit van der Burgt in een toepasselijk decor van Guus van Geffen die tevens in samenwerking met Henry van Niel voor het geraffineerde lichtplan zorgde. De Appel op zijn sterkst en een waardig afscheid voor Aus Greidanus sr., die het dit keer wel moest stellen zonder Aus Greidanus jr., vanwege zijn vertrek naar Toneelgroep Amsterdam, overigens een keuze waar Greidanus sr. volledig achter staat en die geheel volgens Ovidius regels verliep.

Theaterkrant.nl

Beperkte middelen sorteren een weldadig effect.
Het verhaaltjes vertellen wordt achterwege gelaten in Metamorfosen. Een prachtige reeks toneelbeelden komt bovendrijven. Er is een perfecte geluidsband, muziek, liedjes zelfs.
Het lied van de verliefde cycloop, een van de prachtige rollen van Iwan Walhain...
De beelden en verhalen glijden moeiteloos in elkaar over, geen seconde verslapt je aandacht. Een goede verstaander herkent de bekende verhalen van Ovidius, wie ze niet kent maakt er zelf een verhaal bij.
Een onvergetelijk beeld is dat van de ongelukkige Acteaon (Hugo Maerten) die door de godin Diana is veranderd in een hert.
Midden in de voorstelling is er de filosofische verantwoording, de duiding, de gedachtewisselingen van regisseur Aus Greidanus en bewerker Jules Terlingen bij deze Metamorfosen. Een metamorfose is soms niet veel meer dan een andere lichtval op of een andere interpretatie van iets. Zulke overwegingen dus. Amusant, speels, voor de vuist weg en weinig wereldschokkend, maar net zo knap in elkaar gebreid als de rest van de voorstelling.
Geen urenlange marathonvoorstelling dus deze keer bij Toneelgroep De Appel, hoewel de schatkamer met verhalen van Ovidius daar wel aanleiding voor kan zijn. In plaats daarvan is er veel, heel veel geknipt. In plaats daarvan een keuze voor beeld en geluid, een spaarzame tekst in het Duits of Latijn, een enkele theatrale handeling, een rekwisiet. De uitgekiende dosering van beperkte middelen sorteert een weldadig effect: een gordijn, een klank, een kleur. Vaak is er niet meer nodig voor een totale metamorfose.

Trouw

In een smalle vanuit zijdeuren vallende baan licht wandelt actrice Geert de Jong de speelvloer op ... Dit is de eerste metamorfose, waarop Aus Greidanus afscheidsvoorstelling is geïnspireerd. Het is een verrassend begin, dat de toon van de voorstelling zet. En zelfs bepaalt. Deze vrouw is personage en toeschouwster tegelijk. Met haar blikt het publiek terug op het Appel-oeuvre.
In deels aan Ovidius' verhalen ontleende, deels zelf bedachte scènes refereert Greidanus voortdurend aan eigen werk. Soms overduidelijk, soms bedekt komen ze voorbij, de beeldcitaten.
Verbazend ingetogen geënsceneerd is Metamorfosen een met weemoed doordrenkt mozaïek, maar vooral een heel persoonlijk afscheid.


de Volkskrant

Metamorfosen is een vluchtige epiloog bij veertig jaar Greidanus geworden. Voor de liefhebber. De titel is passend voor dit vaarwel.
Op de beste momenten ontstaat de sfeer van een zwoele revue.
Leuke scènes zoals de dondertoespraak van Jupiter. Bob Schwarze speelt hem (met hulp van David Geysen) als tierende lilliputter op de piano. Of Icarus, door David Geysen gespeeld als jarendertigslapstick. Iwan Walhain valt op als jammerende Hermaphroditis en later, wanneer hij een expres tenenkrommend lied zingt als de verliefde cycloop.
... Einstein. Die laatste is een vreemde eend. Maar tegelijk is het een mooi gevonden monoloog van Bob Schwarze over de wet van behoud van energie. Ofwel: ‘Alles verandert, niets vergaat, zoals Ovidius zegt. Dit slaat hopelijk ook op De Appel zelf, waar Arie de Mol nu echt als de nieuwe artistiek leider aan de slag kan gaan.


Telegraaf

... We zien hoe Jupiter de mensheid wil vernietigen in een hilarische performance van Bob Schwarze.
De Nederlandse tekstbewerking naar het gedicht van Ovidius, is helder en zit vol inspirerende wijsheden. De nadruk ligt in deze voorstelling op beeld, muziek en zang. Greidanus en zijn artistieke team zetten heel wat kunstgrepen in om magische toneelbeelden te scheppen. Een aantal is onvergetelijk mooi en ronduit ontroerend is de val van Icarus (een vliegende en in zee stortende David Geysen). ... het toneelgezelschap levert met het afscheid van Aus Greidanus met Metamorfosen een geslaagde finale af.


NRC Handelsblad

 In zijn laatste regie als artistiek leider van Toneelgroep De Appel voert Aus Greidanus sr. het lijvige dichtwerk van Ovidius op als een bonte variétéshow. Zijn ensemble vertolkt een twintigtal mythologische verhalen van Ovidius in expressieve zang-, dans-, muziek-, clownerie- en circusnummers. De toon is licht en ironisch. Greidanus schildert vooral een associatieve collage van krachtige beelden.
Mooi is het schimmenspel waarin Teresias (Isabella Chapel) van man naar vrouw transformeert, ontroerend het lied van Orpheus (Judith Linssen) die in gebarentaal vertelt hoe hij zijn geliefde Euridice in de onderwereld een tweede maal verliest, spectaculair is de val van de hoogmoedige Icarus (David Geysen).
... tot sprookjesachtige belichting en indrukwekkende rook- en vliegmachinerie. Metamorfosen wordt zo niet alleen een vermakelijke belevenis, maar ook een mooie ode aan het theatervak en een gepaste afscheidstraktatie van een aftredend artistiek leider.


AD Haagsche Courant

... de fantasie wordt optimaal geprikkeld in de voorstelling die vooral steunt op beeld. Voorkennis van de verhalen is een pre, maar zelfs dan word je als toeschouwer voortdurende op het verkeerde been gezet.


Den Haag Centraal

... bijna cabareteske scènes tegen de commedia dell'arte aan, het toneel als de piste van de verbeelding, clownerie naast grote emoties, het bizarre naast de doorkijk naar de wereld. Alles op dat riante presenteerblad van ruimte, licht en muziek. Metamorfosen is een erg mooi slot geworden van de carrière van Aus Greidanus.
... intrigerend spektakel. Je hoeft je Ovidius echt niet paraat te hebben voor de voorstelling van De Appel. Orpheus op zoek naar Eurydice vertrapt zijn gitaar en zijn verhaal wordt daarna in gebarentaal verteld door Judith Linssen. Zo'n ongrijpbaar moment in de voorstelling dat opeens hevig ontroert.
... meerdere composities zijn van Saskia Mees en daar is ze sterk in.
Geert de Jong.. Zij zal door de voorstelling blijven dwalen. De mens, alles dat verandert, voorbijgaat en weerkomt, gedurfd samengevat. Dat kan alleen een actrice van haar kaliber.


8weekly.nl

 ... bonte collagevoorstelling waarin niet alleen de personages van Ovidius, maar ook de acteurs en het decor voortdurend van gedaante verwisselen. Het is een feest der herkenning voor toeschouwers die vertrouwd zijn met de verhaalstof. ... de magie van het theater, waarin niets is wat het lijkt. Die magie weet Greidanus in zijn voorstelling perfect te vangen. De acteurs veranderen voortdurend van personage en decor en zetten de toeschouwer meerdere malen op het verkeerde been. Ook effecten zoals mysterieuze rookkringen en een Icarus die blijft zweven nadat zijn helpers de touwen waarin hij is opgehangen hebben losgelaten - een moment dat aan mijn buurvrouw in het publiek een verschrikte gil ontlokte - zorgen voor de nodige verrassingseffecten. De metamorfose wordt op die manier niet alleen een metafoor voor het leven, maar ook voor het theater zelf. Aus Greidanus' zwanenzang is daarmee een mooie ode en een laatste eerbetoon aan de betoverende werking van theater.


VCN (Vereniging Classici Nederland)

De Metamorfosen zijn ruim anderhalf uur toptheater, waarbij op prachtige, energieke wijze de door Ovidius opgeroepen beelden vertolkt zijn. Het is voorstelbaar dat deze voorstelling voor mensen die de verhalen van de Metamorfosen niet kennen, een flinke kluif is. Gelukkig speelt Toneelgroep De Appel hier goed op in door een lesbrief op internet te plaatsen; zodoende wordt de voorstelling voor een breder publiek dan mensen met een gymnasiale achtergrond toegankelijk. Deze lesbrief maakt namelijk de thematiek van de Metamorfosen en de hoofdpersonen van de geselecteerde verhalen goed duidelijk.


Prov. Zeeuwse Courant

Aus Greidanus neemt afscheid met een voorstelling die nog altijd trouw blijft aan het oprichtingscredo van De Appel: integratie van verschillende kunstvormen zoals theater, film, dans en opera. Greidanus kiest nu voor een korte maar even fascinerende voorstelling: Metamorfosen naar Ovidius. Bijna alle speelstijlen die De Appel ooit ontwikkelde zijn te herkennen in de associatieve collage van krachtige beelden. Fascinerend!


De Groene Amsterdammer

Greidanus' brutale geest is die van de Italiaanse Volkskomediant, zijn ziel is die van de verhalenverteller, zijn voornaamste wapen in de strijd om het behoud van zijn toneelgroep is de marathon.
Ergens in het begin laat hij de Oppergod Jupiter blaaskakend razen, maar de reus heeft een kabouter gebaard... Bob Schwarze en David Geysen maken er een mooi kermisnummer van. Tussen het grote gebaar van de oergodlilliputter en het zachte trillen van een toneelspelerslichaam ligt de kracht van Greidanus' sobere eindschriftuur. Met mooie a-capella-zang en Saskia Mees aan de vleugel. Met de aandoenlijk vals gezongen liefdesverklaring van de Cycloop (Iwan Walhain)... De finale goocheltruc van de voorstelling, ...: een mega-zet uit het circus wordt tot fraaie apotheose van de avond.

[ terug ]